วิกฤตกับปฤจฉาปะการัง or can corals care for a crisis?

ปาฐกถา งานประชุมวิชาการมานุษยวิทยา 69 “ใต้เงาวิกฤต: ชีวิตและจินตภาพใหม่ในความผุพังเชิงโครงสร้าง” 9 กรกฎาคม 2569 ณ ศูนย์มานุษยวิทยาสิรินธร 

การบรรยายนี้เริ่มต้นจากประสบการณ์การดำน้ำที่หินเพลิง จังหวัดระยอง ในช่วงที่อุณหภูมิน้ำทะเลสูงผิดปกติ และปะการังเริ่มปรากฏภาวะฟอกขาวอย่างเห็นได้ชัด ประสบการณ์ใต้น้ำดังกล่าวไม่ได้เป็นเพียงการเผชิญหน้ากับสัญญาณของวิกฤตสิ่งแวดล้อม หากแต่เป็นจุดตั้งต้นของ “ปฤจฉาปะการัง” ที่ชวนให้มานุษยวิทยาหันกลับมาทบทวนว่า วิกฤตคืออะไร ใครหรือสิ่งใดมีสิทธิในการนิยามวิกฤต และมนุษย์ควรวางตนอย่างไรท่ามกลางโลกที่สรรพชีวิตและสรรพสิ่งกำลังผุพัง เปลี่ยนรูป และปรับตัวไปพร้อมกัน

โดยอาศัยกรณีปะการังฟอกขาว การสืบพันธุ์ของปะการัง ความรู้ทางวิทยาศาสตร์ทะเล และข้อถกเถียงร่วมสมัยว่าด้วยการอนุรักษ์และการฟื้นฟูแนวปะการัง การบรรยายนี้เสนอว่าปะการังมิใช่เพียงวัตถุของการศึกษา การอนุรักษ์ หรือความสูญเสีย หากแต่เป็นสิ่งมีชีวิตแบบพหุภาวะที่ดำรงอยู่ผ่านความสัมพันธ์ระหว่างสัตว์ สาหร่าย จุลินทรีย์ แร่ธาตุ น้ำทะเล แสง อุณหภูมิ และเวลาทางธรณี ปะการังจึงทำให้เราเห็นว่าวิกฤตไม่ได้เกิดขึ้นในฐานะเหตุการณ์ฉับพลันเท่านั้น หากยังเป็นสภาวะสัมพันธ์ที่ค่อย ๆ ก่อตัว สะสม และแทรกซึมอยู่ในเงื่อนไขของการดำรงชีวิตร่วมกัน

คำถามสำคัญของปาฐกถานี้คือ “ปะการังสามารถ care for a crisis ได้หรือไม่” คำถามนี้ไม่ได้มุ่งเสนอว่าปะการังมีเจตจำนงหรือจริยธรรมแบบมนุษย์ หากแต่ชวนให้คิดว่า การดำรงอยู่ การเปลี่ยนแปลง การฟอกขาว การตาย และการสืบพันธุ์ของปะการัง อาจเป็นรูปแบบหนึ่งของการเปิดเผย เรียกร้อง และจัดวางวิกฤตให้มนุษย์ต้องรับรู้ใหม่ การบรรยายนี้จึงเสนอให้มานุษยวิทยาเรียนรู้จากปะการังในฐานะสิ่งมีชีวิตที่บอบบางแต่ไม่เฉื่อยชา เปราะบางแต่ไม่ไร้พลัง และอยู่ท่ามกลางวิกฤตโดยไม่จำเป็นต้องตอบสนองด้วยตรรกะของการควบคุม เอาชนะ หรือเร่งรัดเสมอไป หากแต่อาจชวนให้เราคิดถึงจริยธรรมของการอยู่ร่วมกันที่ตั้งอยู่บนความใส่ใจ ความยับยั้งชั่งใจ และความรับผิดชอบต่อโลกที่ไปไกลมากกว่ามนุษย์

ผู้สนใจเข้าร่วมงานประชุมวิชาการมานุษยวิทยา 69 ดูรายละเอียดเพิ่มเติมได้ที่ https://www.sac.or.th/portal/th/activity/detail/561