วิกฤตกับปฤจฉาปะการัง or can corals care for a crisis?

ปาฐกถา งานประชุมวิชาการมานุษยวิทยา 69 “ใต้เงาวิกฤต: ชีวิตและจินตภาพใหม่ในความผุพังเชิงโครงสร้าง” 9 กรกฎาคม 2569 ณ ศูนย์มานุษยวิทยาสิรินธร 

สามารถคลิ้กที่ภาพเพื่อดู slides ประกอบการบรรยาย

การบรรยายนี้ ผมเริ่มต้นจากประสบการณ์การดำน้ำที่หินเพลิง ระยอง ในช่วงที่อุณหภูมิน้ำทะเลสูงผิดปกติ และปะการังเริ่มปรากฏภาวะฟอกขาวอย่างเห็นได้ชัด ประสบการณ์ใต้น้ำที่ว่านี้ไม่ได้เป็นเพียงการเผชิญหน้ากับสัญญาณของวิกฤตสิ่งแวดล้อม หากแต่เป็นจุดตั้งต้นของ “ปฤจฉาปะการัง” ที่ชวนให้มานุษยวิทยาหันกลับมาทบทวนว่า วิกฤตคืออะไร ใครหรือสิ่งใดมีสิทธิในการนิยามวิกฤต และมนุษย์ควรวางตนอย่างไรท่ามกลางโลกที่สรรพชีวิตและสรรพสิ่งกำลังเสื่อมสลาย เปลี่ยนรูป และดิ้นรนปรับตัวไปพร้อมกัน

ผมอาศัยกรณีปะการังฟอกขาว การสืบพันธุ์ของปะการัง ความรู้ทางวิทยาศาสตร์ทะเล และข้อถกเถียงร่วมสมัยว่าด้วยการอนุรักษ์และการฟื้นฟูแนวปะการัง มาเพื่อเสนอว่าปะการังมิใช่เพียงวัตถุของการศึกษา การอนุรักษ์ หรือความสูญเสีย หากแต่เป็นสิ่งมีชีวิตแบบพหุภาวะที่ดำรงอยู่ผ่านความสัมพันธ์ระหว่างสัตว์ สาหร่าย จุลินทรีย์ แร่ธาตุ น้ำทะเล แสง อุณหภูมิ และเวลาทางธรณี ปะการังทำให้เราเห็นว่าวิกฤตไม่ได้เกิดขึ้นในฐานะเหตุการณ์ฉับพลันเท่านั้น หากยังเป็นสภาวะสัมพันธ์ที่ค่อยๆ ก่อตัว สะสม และแทรกซึมอยู่ในเงื่อนไขของการดำรงชีวิตร่วมกัน

คำถามสำคัญของปาฐกถานี้คือ “ปะการังสามารถ care for a crisis ได้หรือไม่?” คำถามนี้ไม่ได้มุ่งเสนอว่าปะการังมีเจตจำนงหรือจริยธรรมแบบมนุษย์ หากแต่ชวนให้คิดว่า การดำรงอยู่ การเปลี่ยนแปลง การฟอกขาว การตาย และการสืบพันธุ์ของปะการัง อาจเป็นรูปแบบหนึ่งของการเปิดเผย เรียกร้อง และจัดวางวิกฤตให้มนุษย์ต้องรับรู้ใหม่ การบรรยายนี้จึงเสนอให้มานุษยวิทยาเรียนรู้จากปะการังในฐานะสิ่งมีชีวิตที่บอบบางแต่ไม่เฉื่อยชา เปราะบางแต่ไม่ไร้พลัง และอยู่ท่ามกลางวิกฤตโดยไม่จำเป็นต้องตอบสนองด้วยตรรกะของการควบคุม แข่งขันเอาชนะ หรือเร่งรัดเสมอไป หากแต่อาจชวนให้เราคิดถึงจริยธรรมของการอยู่ร่วมกันที่ตั้งอยู่บนความใส่ใจ ความยับยั้งชั่งใจ และความรับผิดชอบต่อโลกที่ครอบคลุมมากกว่ามนุษย์

ผู้สนใจสามารถอ่านบทปาฐกถาฉบับเต็ม ได้ที่ link นี้