ผมเขียนหนังสือเล่มนี้ในช่วงเวลาที่ตนเองรู้สึกเปราะบางมากที่สุด เปราะบางทั้งต่อตนเองและต่อสรรพสิ่งรอบตัว ผมเองอยากให้ผู้อ่านอ่านมันด้วยความรู้สึกเปราะบางด้วยเช่นกัน การยอมรับในความเปราะบางของความเป็นมนุษย์ จะให้เราจัดวางตำแหน่งแห่งที่ของเราใหม่ ในความสัมพันธ์ที่เชื่อมร้อยพึ่งพิงต่อกันมากขึ้นกับทุก ๆ สิ่งรอบตัว

ท่ามกลางโลกที่กว้างใหญ่ใบนี้ หนึ่งในพื้นที่ที่จะทำให้มนุษย์อย่างเรารู้สึกเปราะบางได้มากที่สุดก็คือใต้ท้องทะเล ท้องทะเลที่กว้างใหญ่เป็นพื้นที่ที่ไม่ได้มีไว้สำหรับการอยู่อาศัยของมนุษย์ เราต้องพึ่งพาอาศัยเทคโนโลยีและสภาวะแวดล้อมอย่างมากในการอนุญาตให้เราเข้าไปอยู่ที่นั่นได้ ท้องทะเลยังเป็นพื้นที่ที่ครอบครองอาณาบริเวณส่วนใหญ่ของโลกใบนี้ นั่นก็แสดงว่าโลกใบนี้ไม่ได้ถูกสร้างขึ้นมาเพื่อให้มนุษย์เป็นเจ้าของ

ถึงเวลาแล้วที่เราจะดำดิ่งเข้าไปในพื้นที่ที่เปราะบางแห่งนี้ด้วยกัน ผมหวังว่าความเปราะบางที่ถูกเล่าผ่านตัวอักษรและภาพในเล่มนี้จะช่วยนำพาให้เราค้นพบความเข้าใจและสายสัมพันธ์ใหม่ ๆ ของชีวิตไม่มากก็น้อย

Society in Perspective EP:1 มานุษยวิทยามหาสมุทรกับการพัฒนาที่ยั่งยืน โดย รองศาสตราจารย์ ดร.จักรกริช สังขมณี ภาควิชาสังคมวิทยาและมานุษยวิทยา คณะรัฐศาสตร์ จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย

สไลด์จากวิชา TU 102 สุนทรียศาสตร์กับชีวิต บรรยายให้กับนักศึกษามหาวิทยาลัยธรรมศาสตร์ ปีการศึกษา 2565

ใต้ทะเล 20,000 โยชน์ เป็นนวนิยายแนวผจญภัยแนววิทยาศาสตร์คลาสสิกที่เขียนโดย Jules Verne ตีพิมพ์ในปี 1870 เรื่องราวติดตามการเดินทางอันน่าทึ่งของศาสตราจารย์ Pierre Aronnax ผู้ช่วยผู้ซื่อสัตย์ของเขา Conseil และนักฉมวก Ned Land ซึ่งกลายมาเป็นแขกรับเชิญบนเรือโดยไม่ได้ตั้งใจในเรือดำน้ำ Nautilus ซึ่งควบคุมโดยกัปตัน Nemo ผู้ลึกลับ เนื้อเรื่องของนวนิยายเรื่องนี้เกี่ยวกับตัวเอกของเรื่อง ศาสตราจารย์ Aronnax นักวิทยาศาสตร์ผู้รอบรู้และใจกว้างที่พยายามสำรวจและเข้าใจสิ่งมหัศจรรย์ของโลก ร่วมกับพรรคพวกของเขา เขาจับพลัดจับผลูให้เข้ามาเกี่ยวข้องกับการผจญภัยใต้น้ำในการเดินทางเป็นระยะทางร่วม 20,000 โยชน์ เพื่อสำรวจภูมิภาคใต้ทะเลต่างๆ และพบเห็นสิ่งมีชีวิตใต้ทะเลอันน่าสะพรึงกลัว

นักมานุษยวิทยามักถูกถามว่าทำงานภาคสนามที่ไหน มุมมองภาคสนามที่มีฐานคิดเชิงพื้นที่ ทำให้สนามกลายเป็นสิ่งที่อยู่ที่นั่น ซึ่งรอคอยให้นักมานุษยวิทยาเข้าไปทำงาน และอธิบายลักษณะของมันผ่าน "งาน" ของนักมานุษยวิทยา

บทสนทนานี้จะชวนกลับมาทบทวนแนวคิดว่าด้วยงานภาคสนามเสียใหม่ และย้ายความสนใจจาก "งาน" ไปสู่ "สนาม" โดยมองสนามไม่ใช่เป็นพื้นที่แต่เป็นความสัมพันธ์ ผ่านการตั้งคำถามว่าสนามเป็นอย่างไร มันประกอบขึ้นมาอย่างไร จากอะไร ในความสัมพันธ์รูปแบบไหน จุดสนใจของงานภาคสนามไม่ใช่การสนใจแต่เพียง "งาน" ของนักมานุษยวิทยาในสนามเท่านั้น หากแต่ต้องตั้งคำถามพื้นฐานว่าจริง ๆ แล้ว "สนาม" ที่กำลังเข้าไปนั้น มันมีภววิทยาในลักษณะอย่างไรด้วย

บทสนทนานี้จะหยิบยกสนามของการทำงานสนามใต้ท้องทะเล ผ่านการทำความเข้าใจวัตถุภาวะเชิงผัสสารมณ์ (affective materiality) มาเป็นตัวอย่างของการศึกษาเชิงชาติพันธุ์วรรณาว่าด้วยความเป็นท้องทะเล บทสนทนานี้เสนอว่า ไม่ต่างจากความเป็นสังคม ซึ่งไม่อาจอนุมานเอาได้ งานภาคสนามจึงเป็นการทำความเข้าใจภววิทยาของสนามที่ต้องการอธิบายสนามในฐานะกิริยาของการประกอบร่วมและการดำรงอยู่ของมัน

ไม่กี่วันที่ผ่านมานี้ผมมีโอกาสได้กลับไปสู่อ้อมกอดของท้องทะเลอีกครั้ง จุดมุ่งหมายของการหวนกลับสู่ห้วงผืนน้ำสีฟ้าอันกว้างใหญ่นี้ คือการเรียนทักษะในการดำน้ำลึกแบบสกูบาขั้นสูง (advanced open water scuba diving) สถานที่ที่เราใช้ฝึกทักษะการดำน้ำที่ว่านี้คือ จุดซากเรืออับปาง (wreck diving) ซึ่งเป็นที่มาของบทความสำรวจสนามของความสัมพันธ์บริเวณพื้นมหาสมุทรชิ้นนี้

“มานุษยวิทยามหาสมุทร” จะเป็นการศึกษาและอภิปรายเกี่ยวกับแนวทางการศึกษาใหม่ในมานุษยวิทยา ซึ่งได้รับอิทธิพลจากการหันมาสนใจโลกหลังมนุษยนิยมและผลกระทบจากการเปลี่ยนแปลงของระบบนิเวศขนานใหญ่ในช่วงไม่กี่ทศวรรษที่ผ่านมานี้ งานชิ้นนี้มุ่งไปที่การศึกษาทำความเข้าใจโลกของมหาสมุทรโดยเฉพาะโลกใต้ท้องทะเล ที่ผ่านมาในทางสังคมศาสตร์ การศึกษาเกี่ยวกับโลกของท้องทะเลนั้นยังมีอยู่ค่อนข้างจำกัด ส่วนหนึ่งเป็นผลมาจากวิธีคิดที่เอาวิถีการดำรงชีวิตของมนุษย์และพื้นพิภพ (terrestriality) มาเป็นศูนย์กลางของการพินิจพิจารณาโลก การเขยิบความสนใจพื้นพิภพมาให้ความสำคัญกับมหาสมุทรอย่างจริงจังนั้นทำให้เราเห็นว่า แท้จริงแล้ว อาณาบริเวณเชิงนิเวศแห่งนี้มีความสัมพันธ์กับจุดกำเนิด การดำรงชีวิต และอนาคตของมนุษย์มากกกว่าที่เราเคยเข้าใจ

การดำน้ำไม่เพียงแต่ทำให้เรามีประสบการณ์ตรงกับสายระโยงระยางที่พันอยู่รอบตัวเราอย่างกับหนวดปลาหมึก หนวดปลาหมึกของชุดดำน้ำเหล่านี้ไม่เพียงแต่ช่วยขยายการรับรู้เกี่ยวกับระบบนิเวศใต้ท้องทะเลให้กับเรามากขึ้นเท่านั้น หากแต่ยังเปิดโอกาสให้เราได้ลองคิดและเผชิญกับโลกใต้น้ำอย่างหนวดปลาหมึกด้วย

การคิดอย่างหนวดปลาหมึก จึงหมายถึงการตระหนักความสัมพันธ์ที่โยงใยและละเอียดอ่อนที่เรามีร่วมกันกับสิ่งอื่น ๆ รอบตัว ตลอดจนการเรียนรู้ที่จะอยู่ร่วมกับการเปลี่ยนแปลงและความท้าทายต่าง ๆ ให้ได้ ภายใต้ข้อจำกัดและสภาวการณ์ที่เราไม่คุ้นเคยนั่นเอง